رهایی گنبد از دست داربست‌ها

مدیر پایگاه میراث جهانی میدان امام، عملیات حفاظت و مرمت میدان را تشریح می‌کند

بیست‌وپنجمین نشست مجازی گروه حفاظت ایکوم ایران، این‌بار میزبان دکتر فریبا خطابخش بود تا درباره عملیات حــفــاظــت و مــرمــت در نــقــش‌جــهـــان توضیحاتی ارائه دهد. در این نشست که با عنوان «فعالیت‌های حفاظتی و مرمتی در میراث جهانی میدان امام (نقش‌جهان) اصفهان» در ساعت ۱۱ روز سه‌شنبه (۱۸ آذرماه) برگزار شد، دکتر خطابخش، که ریاست گروه حفاظت و مرمت میراث فرهنگی اصفهان و مدیریت پایگاه میراث جهانی میدان امام را عهده‌دار است، به توضیح فعالیت‌های انجام‌شده در این پایگاه پرداخت. در این نشست که میزبانی آن با بهنود گوهربین، سرپرست کارگروه حفاظت آرایه‌های معماری ایکوم ایران، بود، مدیر پایگاه میراث نقش‌جهان ضمن توضیح اقدامات انجام‌شده در این مجموعه به سؤالاتی در زمینه‌هایی مانند ماجرای مرمت گنبد مسجد شیخ لطف‌الله و فعالیت‌های پژوهشی این مجموعه وسیع پرداخت که در این گزارش به مهم‌ترین بخش‌های این نشست اشاره شده است.

شنبه ۲۲ آذر ۱۳۹۹

نوروز امسال مسجد امام را بدون داربست می‌بینیم

کارهای مرمت در میدان نقش‌جهان سابقه‌ای طولانی دارد. از ۱۳۹۰ به این‌سو شاهد کارهای اساسی‌تری در این زمینه بودیم؛ برای نمونه، روی عالی‌قاپو کارهای مرمتی زیادی انجام شد؛ ازجمله مرمت سقف‌ها. در کنار مرمت سقف، به مرمت بدنه‌های ایوان عالی‌قاپو هم که شرایط مساعدی نداشتند، پرداخته شد. «بیشتر تزیینات بدنه‌ها لایه‌چینی بود و بیشتر این لایه‌چینی‌ها از بین رفته بود. برای حفظ طرح اصلی شروع به کار روی لایه‌چینی‌ها و تزیینات نقاشی ایوان کردیم که خوشبختانه این کار مرمت هم به‌صورت ارزشمندی به پایان رسید.» در طبقه چهارم عالی‌قاپو تزیینات نقاشی وضعیت مساعدی نداشت. این نقاشی‌ها، قبل از انقلاب به‌منظور مرمت اضطراری با روش استراپو (جداسازی لایه رنگ و بستر) از جای اصلی خارج شده بود. مجموعه، اقدام به شناسایی این نقاشی‌ها کرده و آن‌ها را در جای اصلی خود قرار داده است. از کارهای انجام‌شده دیگر کار روی کاشی‌کاری‌های ایوان دو ضلع شمالی و جنوبی مسجد امام بوده
است.  خطابخش دراین‌باره توضیح می‌دهد: «این کاشی‌ها سال‌ها وضعیت خوبی نداشت. از چند سال پیش اقدام به داربست‌بندی روی آن شده بود؛ ولی این داربست‌بندی به‌منظور مرمت نبوده و هدف از آن جلوگیری از ریخته‌شدن کاشی‌ها روی سر گردشگران بوده است!» که خوشبختانه مرمت کاشی‌های هر دو ضلع مسجد هم انجام شد. او درباره ادامه مرمت گنبد مسجد امام توضیح داد که از شانزده ترک گنبد، مرمت تزیینات چهارده ترک آن به اتمام رسیده است، مرمت دو ترک پانزدهم و شانزدهم هم پس از سپری شدن فصل بدی آب‌وهوا از اسفندماه با نصب کاشی‌ها از سر گرفته می‌شود. «امیدواریم برای نوروز امسال مسجد امام را بدون داربست ببینیم.» خطابخش درباره مرمت گنبد مسجد شیخ لطف‌الله هم بیان داشت که مرمت یا ترک این گنبد انجام‌شده و در آینده هم مرمت ادامه خواهد یافت.
در ادامه، خطابخش پیرامون تزیینات سردر ضلع شمالی قیصریه، توضیح داد که مجددا کار حفاظتی و مرمتی روی تزیینات این سردر در ۱۳۹۰ و به دست استاد تایبی انجام شد. این سردر پاک‌سازی و استحکام‌بخشی شده است و در حال حاضر مشکلی ندارد.

معمای استراپوی نقاشی‌ها

خطابخش درباره دلیل استراپو کردن نقاشی‌های عالی‌قاپو به دست هیئت ایتالیایی ایزمئو در قبل از انقلاب، توضیح داد که با توجه به اینکه عملیات زیرسازی‌ای پس از جدا کردن این نقاشی‌ها انجام‌نشده و تعدادی از نقاشی‌ها هم سالم بوده‌اند، دلیل واقعی این امر مشخص نیست. اگر هم هدف مرمت بوده، پس چرا بعدا این نقاشی‌ها به‌جای اصلی خود برگردانده نشده‌اند؟ او در پرس‌وجو با افرادی که زمانی با ایتالیایی‌ها کار می‌کرده‌اند، مانند استاد تایبی، هم به تنها نتیجه‌ای که رسیده است این بوده که به نظر می‌رسد برخی از این نقاشی‌ها را تنها به دلیل تمرین از جای خود جدا کرده‌اند! تعداد این نقاشی‌های استراپوشده حدود ۲۸ عدد است؛ ولی جالب اینجاست که همه آن‌ها متعلق به عالی‌قاپو نیستند! تعدادی از آن‌ها مشخصا نقاشی‌های قاجاری هستند و مکان اصلی‌شان مشخص نیست. خطابخش توضیح می‌دهد که با توجه به امکانات دپو و نگهداری نقاشی‌ها در آن زمان، احتمالا این آثار به‌صورت امانی از منازل تاریخی تخریب‌شده به طبقه چهارم عالی‌قاپو سپرده شده باشند.

ماجرای مرمت گنبد شیخ لطف‌الله

درباره مرمت گنبد مسجد شیخ لـطـف‌الله و حـرف ‌و حـدیـث‌هــای پیرامونش، خطابخش توضیح داد: «طی سال‌های ۶۷ و ۶۸ مشکلی برای گریو گنبد پیش آمد و تعدادی از کاشی‌های آن ریخت. در آن زمان به علت نداشتن کافی، کار حفاظتی توسط گروه امانی انجام شد تا بیشتر از این، کاشی‌ها ریزش نکند. پس از رسیدن اعتبار، عملیات مرمت روی گریو گنبد انجام شد. حین مرمت متوجه مشکل کاشی‌های گنبد شدیم.» این مشکل به علت جذب رطوبت گنبد حین بارندگی بود. با توجه به فرصت پیش‌آمده و اعتبار موجود برای گریو، گروه داربست را تا گنبد ادامه می‌دهد تا بررسی دقیق‌تری روی آن به‌عمل آورد. پس از بررسی متوجه می‌شوند که گنبد شرایط مطلوبی ندارد و سستی کاشی‌های گنبد به حدی است که حتی با دست‌خالی هم قابل جدا شدن هستند. «از رأس تا شکر‌گاه گنبد وضع بدی داشت. کاشی‌ها به سمت پایین حرکت کرده بودند.» این علامت نشان‌دهنده مشکل در زیرسازی گنبد بود. مطالعات در این زمینه ادامه پیدا می‌کند و تصمیم بر این می‌شود که کاشی‌های موجود حفظ شوند. کاشی‌ها با شماره‌گذاری، پیاده و زیرسازی اصولی روی گنبد انجام شد؛ سپس کاشی‌ها در جای خود قرار گرفتند. داربست‌ها زودتر از موعد باز شد. چون پاک‌سازی روی کاشی‌ها کامل انجام نشده بود، به‌این‌علت رنگ روی آن روشن‌تر به نظر می‌آمد. به همین منظور دوباره روی گنبد داربست بسته شد و لایه گچی سفیدرنگ روی آن زدوده شد. این کار از سوی متخصصان تأیید شده است. ادامه مرمت گنبد هم پس از دریافت اعتبارات ادامه خواهد یافت. 90 درصد آجرهای استفاده‌شده در این مرمت همان آجرهای اصلی است، از ملات گچ هم، که ملات تاریخی این گنبد است، برای این عملیات استفاده شده است.

فعالیت‌های پژوهشی پایگاه میراث نقش‌جهان

خانم خطابخش درباره فعالیت‌های پژوهشی و مطالعاتی پایگاه میراث نقش‌جهان توضیح داد که برای این منظور با دانشگاه هنر اصفهان، که در جوار این پایگاه هم جای دارد، از سال ۱۳۹۸ قراردادی مطالعاتی را به امضا رسانده‌اند و همکاری‌های لازم را در این زمینه انجام می‌دهند. اگرچه به‌دلیل شرایط کرونایی حضور پژوهشگران این دانشگاه با اختلال روبه‌رو شده، ولی قطع نشده و فعالیت‌های مطالعاتی همچنان در حال انجام است. افراد حاضر از این دانشگاه در چند گروه گردشگری، صنایع‌دستی، مرمت آثار، مرمت شهری و باستان‌شناسی در این پایگاه فعال‌اند. خطابخش در ادامه توضیحاتی در خصوص این فعالیت‌ها و پلان‌های مدیریتی طراحی‌شده یا در دست تدوین ارائه کرد. جز این دانشجویانی از دانشگاه هنر اصفهان، دانشگاه تبریز و دو سه نفر از دانشگاه‌های خارجی درزمینه مرمت در حال گذراندن دوره کارآموزی‌شان در مجموعه میدان هستند. درباره به اشتراک گذاشتن اطلاعات مرمتی مربوط، خطابخش ضمن بیان اقدامات انجام‌شده وعده داد که مجموعه جامعی در این زمینه در شرف تکمیل است که در آینده در اختیار همگان قرار خواهد گرفت.

افزودن دیدگاه جدید

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.