مصائب فرونشست اصفهان

مدیر کل زمین‌شناسی اصفهان در گفت‌وگو با اصفهان زیبا: محصول نهایی فرونشست مرگ آبخوان است

تهدیدی همه‌جانبه برای زمین‌های کشاورزی، جاده‌ها، مناطق مسکونی، خطوط انتقال نیرو و کانال‌های آب‌رسانی و سایر تأسیسات زیربنایی استان. فرونشست؛ پدیده‌ای خاموش، اما ویران‌کننده که بی‌آبی‌ در سال‌های اخیر باعث شده دشت‌های اصفهان را به تسخیر خود درآورد و هشدارها و اخطارهای زمین‌شناسان را به دنبال خود داشته باشد؛ چرا که این پدیده که بر اثر بهره‌برداری غیر اصولی و بیش از میزان تغذیه آبخوان‌ها به وجود می‌آید، خسارات متعددی را بر جای گذاشته است؛ خسارتی همچون تخریب سفره‌های آب زیرزمینی و عدم امکان ذخیره طبیعی آب درآبخوان، تغییر شکل شبکه آبراهه‌ها به دلیل تغییر شیب (رودخانه‌ها، کانال‌ها و آبراهه‌ها)، آسیب به شریان‌های حیاتی (پل‌ها، راه‌ها، خطوط راه آهن، مجاری فاضلاب‌ها)، خسارت به سازه‌های شهری و مسکونی، خرابی پوشش چاه‌ها، خسارت جدى و جبران ناشدنی به نواحی صنعتى  و کشاورزی، ایجاد شکاف در  زمین.

چهارشنبه ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۰

سال گذشته بود که اتوبوس شرکت واحد اتوبوس‌رانی که در حال حرکت به سمت پل وحید بود، در چهارراه مقداد خیابان میرزا‌طاهر به داخل حفره سه متری سقوط کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد، حالا دیگر فقط این دشت‌های متروکه اصفهان نیستند که در معرض فرونشست قرار دارند، بلکه این پدیده پیشروی کرده و مناطق مسکونی و تأسیسات زیربنایی استان را هم تهدید می‌کند. براساس  گزارش‌های موجود از 35 دشت موجود در استان اصفهان، مطابق آخرین آمار در سال جاری، 27 دشت، ممنوعه اعلام شدند که از بین آن‌ها 10 دشت، ممنوعه بحرانی هستند. دشت‌های ممنوعه استان اصفهان کوهپایه سگزی، اسفنداران، قمشه، مهرگرد، سمیرم، کمه، قبر کیخا، لنجانات، میمه، موته، گلپایگان، علویجه دهق، دق سرخ، کرون، چادگان، بویین و میاندشت، دامنه داران، چهل خانه و طرق ابیازن، جزو دشت‌های ممنوعه و همچنین دشت‌های کاشان، گلپایگان، نجف آباد، مهیار شمالی، مهیار جنوبی، دشت آسمان، اردستان، اصفهان برخوار، بادرود خالدآباد، مورچه‌خورت و دامنه‌داران جزو دشت‌های ممنوعه بحرانی استان اصفهان هستند. هشت دشت غیرممنوعه استان شامل بیاضه، چوپانان، گاوخونی، خورفرخی، انارک، بختیاری، جندق و نایین است. اطلاعات موجود این‌طور نشان می‌دهد که بیشترین میزان فرونشست در محدوده مربوط به اطراف «روستای اشجرد 100، 90 میلی متر در سال و کمترین میزان
 20 ، 10 میلیمتر در سال مربوط به اطراف «شهر دامنه»است. همچنین همین اطلاعات نشان می‌دهد که بیشترین میزان فرونشست در محدوده شمال گلشهر و روستای سرآور 180 ، 170 میلی متر در سال و کمترین میزان 30،  20 میلیمتر در اراضی جنوب گلشهر  در سال می‌است. همچنین بیشترین میزان فرونشست درمحدوده شامل غرب گوگد به میزان 150 تا 140 میلیمتر و کمترین میزان اطراف «قنات سفالی زن» 30 ، 20 میلی متر در سال است.

 سالانه ۲۰ میلیارد متر مکعب از منابع طبیعی و آب‌های زیر زمینی اضافه برداشت می‌شود

پدیده فرونشست می‌تواند اثرات بسیار مخربی را به دنبال داشته باشد. نتایج تحقیقی تحت عنوان «بررسی پیامدهای ناشی از پدیده فرونشست در اراضی و دشت‌های مسکونی ایران» نشان می‌دهد که فرونشست علاوه بر تهدیدات و توان خسارت‌زایی و فاجعه‌آفرینی فراگیر آن در نواحی مسکونی، قادر به زایش مخاطره سیل و فاجعه‌سازی در رویداد زمین‌لرزه‌های کم‌شدت و عموما غیرمخرب است. براساس دیگر نتایج این تحقیق، رویداد فرونشست در دشت‌های کم‌شیب کشور، قادر است از طریق تغییر در تراز ایستایی سطح آب زیرزمینی، مخاطره سیل را ایجاد یا تشدید کند. به نحوی که بسیاری از نواحی مسکونی کشور با زایش دو مخاطره نوین (سیل و فرونشست) مواجه است. بحران کم‌آبی و استفاده بیش از اندازه از آب‌های زیرزمینی به این پدیده روز‌به‌روز دامن می‌زند. به گفته عیسی کلانتری، رئیس سازمان حفاظت از محیط زیست، سالانه ۲۰ میلیارد متر مکعب از منابع طبیعی و آب‌های زیرزمینی اضافه برداشت و منابع آب نیز غارت می‌شود و میزان آب‌های تجدیدپذیر در دهه 60، 132میلیارد مترمکعب بوده، اما اکنون به 90 میلیارد متر مکعب رسیده است و ما از 90 میلیارد متر مکعب، 96 میلیارد متر مکعب برداشت می‌کنیم. در این‌باره رضا اسلامی، مدیرکل زمین شناسی اصفهان در گفت‌و‌گو با اصفهان زیبا با اشاره به عوامل ایجاد فرونشست در اصفهان حرکات آرام پوسته و خروج گدازه از پوسته جامد زمین در اثر انحلال لایه‌های زیرین و سقوط لایه‌های رویی (فروچاله‌ها) و همچنین فعالیت‌هاى انسانى نظیر برداشت مایعات مانند نفت از لایه‌های زیرین در ایران و استان اصفهان می‌داند که در اثر برداشت آب‏هاى زیرزمینى فرونشست ایجاد می‌شود و می‌گوید: «عامل افت آب‏های زیرزمینی تأثیر مستقیمی‌بر روی پدیدار شدن فرونشست زمین دارد. محصول نهایی فرونشست مرگ آبخوان است که اگر اتفاق بیفتد، دیگر حتی اگر اقیانوس آرام هم در حوزه جاری شود، نه تنها موثر نخواهد بود، بلکه مضر و خطر‌آفرین خواهد شد.» او ادامه می‌دهد: «باید بپذیریم که اصفهان در منطقه اقلیم خشک قرار گرفته است که متوسط نرخ بارندگی استان نزدیک 100 میلیمتر (10 سانت در سال ) است و دل‌خوش به تر سالی‌های موقت نباشیم. وجود قنات‌های بی‌شمار در استان مؤید این موضوع است.»

به آب‌های کارستی دل ‌خوش نکنیم

 بحران آب در سال‌های اخیر باعث شده تا استفاده از آب‌های «کارستی» یکی از گزینه‌های پیشنهادی کارشناسان برای رفع این معضل و پیامدهای مربوط به آن باشد. «كارست» پدیده‌ای در پوسته زمین است كه با شكستگی‌ها و قابلیت انحلال توده‌سنگ مربوط می‌شود كه در نتیجه آن یک سیستم آب زیرزمینی شكل می‌گیرد. سنگ‌های كربناته بر اثر درز و شكاف و انحلال در طول زمان زمین‌شناسی دارای فضاهای خالی و حفره‌هایی می‌شوند. به آبی كه درون این سنگ‌ها جمع می‌شود، آب كارستی گفته می‌شود؛  آبی که عیسی کلانتری، رئیس سازمان محیط زیست به تازگی در گفت‌و‌گویی بیان کرده که به اتمام رسیده و البته اسلامی‌نیز می‌گوید: «دل خوش نکنیم که از آب کارست استفاده کنیم؛ چرا که چشمه مرغاب یکی از بزرگ‌ترین چشمه‌های کارستی ایران بوده است، اما الان به چه وضعیتی افتاده؟ یا در مهیار ما عملا داریم از کارست تغذیه می‌کنیم، اما مگر عمر این آب‌های کارستی چقدر می‌تواند باشد؟ پس تا فرصت باقی است و هنوز آبخوان زاینده‌رود نیمچه نفسی دارد و می‌تواند حوزه‌های نزدیک خود را تغذیه کند، باید آنچه کل حقابه زاینده رود و باتالاق گاوخونی است (13 متر مکعب بر ثانیه) بدون آنکه در بالادست و پایین دست تعرضی به آن داشته باشند، داده شود. برای این کار به عزمی‌ملی نیاز است.»  به گفته مدیریت بحران استانداری اصفهان، سالانه در استان اصفهان با میانگین ۳۰ سانتیمتر نشست سطح زمین گزارش شده است. ادامه‌دار شدن بحران آب در اصفهان و کمبود منابع آبی و پیشروی فرونشست در این استان، باعث شده تا در سال‌های اخیر اقدامات نیم‌بندی در راستای کنترل و جلوگیری از این پدیده انجام گیرد؛ اقداماتی همچون کنترل برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی، طرح تعادل‌بخشی و مسدود شدن ۸۳۷ حلقه چاه ، اصلاح و تعدیل دو هزار و ۳۶۰ پروانه کشاورزی چاه‌ها و نصب ۴۵۰ کنتور حجمی‌هوشمند روی چاه‌ها و آموزش‌های لازم به کشاورزان و اجرای طرح‌های مصرف بهینه آب بر ۱۰۰ هزار هکتار از عرصه‌های کشاورزی و توسعه کشت گلخانه‌ای با استفاده از روش‌های نوین آبیاری. مدیرکل زمین‌شناسی اصفهان اما معتقد است، برای حل این مشکل، باید کارگروه احیای زاینده‌رود در کشور تشکیل شود که خود مسئولان استانی هم در آن دخیل باشند و ذیل آن هم کارگروه فرونشست استان با محوریت سازمان زمین‌شناسی  مشغول به کار شود: «جاذبه‌های صنعتی و اشتغال در اصفهان، این استان را به یک استان مهاجر‌پذیر تبدیل کرده است؛ اما اکنون باید در حوزه گردشگری و توریسم سرمایه‌گذاری کرد؛ چرا که استان اصفهان با داشتن بیشترین جاذبه ژئوتوریسمی‌در کشور هنوز یک ژئوپارک در سطح  ملی و جهانی ندارد. »
او با اشاره به افزایش بهره‏برداری از چاه‏های مناطق، بیان می‌کند:« کشاورزی باعث بروز پدیده فرونشست زمین در گذر زمان شده است. کشاورزی را باید منطبق بر تکنولوژی روز جلو برد. کمبود آب و خشک‌سالی فقط مختص ایران نیست؛ پس باید در این باره از کشورهای پیشرفته الگوبرداری شود. تغییر الگوی کشت هم مهم است؛ البته فقط با شعار دادن تغییر الگو انجام نخواهد شد؛ بلکه در کنار آموزش و فرهنگ‌سازی باید قدرتمندانه از آن دفاع کرد.»  اسلامی‌بیان می‌کند: «استفاده بهینه از آب‌های نامتعارف و پساب در سیکل چرخه آب با توجه به ملاحظات فنی و محیط‌زیستی و بهداشتی، توجه به آبخیزداری شهری و استفاده بهینه از روان‌آب‌های شهری برای مصارف شهری، فضای سبز و ...، ایجاد زیرساخت‌های لازم برای اشتغال و تأمین درآمد برای آبخیزنشینان حوضه‌های آبخیز مانند رویکردها ابعاد مختلف توریسم (ژئوتوریسم و آگروتوریسم و...) به منظور کاهش فشار برداشت منابع آب زیرزمینی، تأکید بر آموزش ملی به منظور کاهش مصرف آب از شاغلان بخش کشاورزی، صنعت، شهری شرب و...، تعیین استراتژی ملی برای رسیدن به بهره‌برداری بهینه، کشف و جایگزینی منابع آبی موجود در حوضه‌های آبخیز با هماهنگی و دغدغه دستگاه‌ها و ارگان‌های مختلف کشور به عنوان میثاق ملی به منظور دسترسی به هدف اصلی، مدیریت یکپارچه و جامع حوضه‌های آبخیز کشور خصوصا حوضه‌های مهم مرکزی ایران نظیر حوضه گاوخونی، به موازات پایش و رصد فرونشست زمین با تکنیک‌های مختلف ضرورت نیاز به انجام پژوهش‌های تکمیلی و همه جانبه در زمینه عوامل مؤثر در رخداد فرونشست زمین و پهنه‌بندی حساسیت، خطر، ریسک و پیش بینی آن در تمام دشت‌های مهم کشور خصوصا دشت‌هایی که قطب کشاورزی هستند (مثل حوضه گاوخونی و... ) و تخصیص اعتبار لازم جهت پایش‌های مداوم فرونشست در استان به‌خصوص در مناطقی که المان‌های مهم شهری قرار دارند، می‌توانند مانع از پیشروی فرونشست شوند.»

افزودن دیدگاه جدید

Image CAPTCHA
Enter the characters shown in the image.